Τοποθέτηση στην εκδήλωση του παραρτήματος Αθήνας στις 22 Μαρτίου 2026

Μιχαήλ – Άγγελος Καρακαξίδης Οργ. Γραμματέας του Παραρτήματος Αθήνας του ΕΣΥΝ

Πριν 3 χρόνια, ο ΠΟΥ προσέδωσε το χαρακτήρα του κατεπείγοντος στον αντίκτυπο της ψηφιακής τεχνολογίας στην ψυχική υγεία και την ευημερία της νεολαίας της Ευρώπης, ιδιαίτερα μετά την πανδημία.

Κάποια ενδεικτικά πρόσφατα στοιχεία :

• Ο μέσος όρος έναρξης πρόσβασης στο διαδίκτυο είναι περίπου 7 ετών.
• Στα παιδιά Δημοτικού υπολογίζεται πως ένα 8-12% αντιμετωπίζει μέτρια / σοβαρή εξάρτηση.
• Οι ανήλικοι (9 έως 15) προτιμούν, σε ποσοστά άνω του 80% να εκτελέσουν τις σχολικές υποχρεώσεις τους, να διασκεδάσουν, να συνομιλήσουν με συμμαθητές και συνομήλικους αποκλειστικά, μέσω οθονών.
• Το 76% είναι χρήστες των social media, με τους μισούς περίπου να δηλώνουν μεγαλύτερη ηλικία από την πραγματική.
• Το 50% δηλώνει πως αισθάνεται ότι μπορεί να εκφραστεί με μεγαλύτερη ασφάλεια, μέσω του διαδικτύου σε σύγκριση με τη δια ζώσης επικοινωνία.
• Η Ελλάδα κατατάσσεται διεθνώς 5η χώρα με τα υψηλότερα ποσοστά προβληματικής ενασχόλησης με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με το 48% των 16χρονων να αναφέρουν ότι περνούν υπερβολικά πολύ χρόνο σε αυτά, χαλάει η διάθεσή τους όταν τα στερούνται ή ότι οι γονείς τους παραπονιούνται για την προσκόλλησή τους σε αυτά. Αντίστοιχα, 1 στους 5 16χρονους αναφέρει ότι αντιμετωπίζει προβλήματα από τη συχνότητα με την οποία παίζει ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Η ύπαρξη εξάρτησης από το διαδίκτυο δεν αναιρεί την αδιαπραγμάτευτη προσφορά του στην έρευνα, την επιστήμη, την εκπαίδευση, την επικοινωνία. Η προβληματική αξιοποίησή του όμως και το περιεχόμενό του είναι ενδεικτική του ποιος κατέχει το μέσο στη σημερινή κοινωνία.

Ατέλειωτες ώρες μπροστά από μια οθόνη, εγκατάλειψη άλλων δραστηριοτήτων, χρήση του μέσου για κάλυψη κενών, υποκατάσταση πραγματικών και δια ζώσης ανθρώπινων σχέσεων, ψέματα για το χρόνο χρήσης, απουσία ακόμα και αυτοφροντίδας είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά της εξάρτησης από το διαδίκτυο.

Εκεί που το «κοινωνικό υποκείμενο» δίνει τη θέση του στο «ατομικό υποκείμενο», στην αποθέωση του «εγώ» και της «ατομικής ελευθερίας», το διαδίκτυο είτε πρόκειται για ένα διαδικτυακό παιχνίδι, είτε για μια σελίδα κοινωνικής δικτύωσης γίνεται ο διαμεσολαβητής ανάμεσα στην σχέση του ανθρώπου τόσο με τον εαυτό του όσο και με τους άλλους, διαμορφώνοντας έτσι και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά συνειδήσεων.

Για παράδειγμα, οι σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, γίνονται ένας χώρος όπου ο χρήστης καλύπτει την ανάγκη να ανήκει κάπου, να αντλεί επιβεβαίωση ως αυτοσκοπό, μετρώντας τα αιτήματα φιλίας, τα views ή τα likes. Η έφηβη χρήστρια καταναλώνει αμέτρητες ώρες για να κλικάρει την τέλεια φωτογραφία, μιας και η αποδοχή μιας στιγμιαίας, «τέλειας» εικόνας γίνεται κριτήριο προσωπικής καταξίωσης και αυτοεκτίμησης. Στο όνομα της αποκόμισης κερδών των εταιρειών, η συνεχόμενη, καταναγκαστική προσήλωση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γίνεται εμμονή. Η κάθε ανάρτηση έχει στόχο να γίνει viral. Αν γίνει, η φιλοσοφία των social media είναι να μετατρέψει σε αυτοσκοπό την συνεχόμενη καθημερινή ανάρτηση για να μην πετάξει ο αλγόριθμος έξω το χρήστη. Αν ο χρήστης δεν αναρτά καθημερινά, βγαίνει. Αν έχει και 1.000.000 views, πληρώνεται. Αν δεν το καταφέρει, «δεν προσπάθησε πολύ». Αν προσπαθήσει πολύ και δεν τα καταφέρει, νιώθει αποτυχημένος. Η λογική των views ή των likes καθιστά την αυτοεκτίμηση ενός παιδιού περισσότερο εύθραυστη και έρμαιο μιας επίπλαστης πραγματικότητας.

Ειδικά στις περιπτώσεις που το μέσο γίνεται και αντικείμενο αποκόμισης κερδών, όχι μόνο των εταιρειών αλλά και κάποιων χρηστών, οι συστηματικές καθημερινές αναρτήσεις, η ποιότητα ουσιαστικά του ελεύθερου χρόνου και στη συνέχεια η ποιότητα συνολικά του διαθέσιμου χρόνου μέσα στη μέρα, γίνεται ένα καταναλωτικό προϊόν. Με άλλα λόγια, η ψυχαγωγία εμπορευματοποιείται, υπηρετώντας ένα σκοπό, το κέρδος. Έτσι, το διαδίκτυο από εργαλείο βοηθητικό μπορεί να συμβάλει στην αποξένωση του χρήστη από τις ψυχικές και κοινωνικές του ανάγκες.

Το διαδικτυακό παιχνίδι γίνεται ο  χώρος όπου ο χρήστης νιώθει αποδεκτός, ανίκητος, δυνατός, φτάνοντας στο σημείο, (έτσι όπως είναι διαμορφωμένα τα παιχνίδια σήμερα), να εξοντώνει όχι μόνο την αντίπαλη ομάδα αλλά και τους συμμάχους του, τους οποίους νωρίτερα «χρησιμοποίησε» ως όχημα ή βοήθεια. Η εξολόθρευση των πάντων, η βία και η εξόντωση για να περάσει ο παίχτης σε καινούρια πίστα, στα περισσότερα παιχνίδια γίνεται αυτοσκοπός, ενώ μετατρέπεται σε κάτι εύκολο και ανώδυνο. Ο χρήστης συμμετέχει ενεργά στη βία, σχεδιάζει βάζοντας στόχους και ανταμείβεται.  Έτσι, εκτός από την ενθάρρυνση εξαρτητικών συμπεριφορών μέσω της παρακίνησης και της ενίσχυσης, ενισχύεται και η ναρκισσιστική θέαση του εαυτού. Στο παιχνίδι, το άτομο γίνεται το κέντρο του κόσμου αδιαφορώντας για τις συνέπειες.

Σήμερα, προκειμένου να αυξηθεί η θελκτικότητα των ηλεκτρονικών παιχνιδιών, άρα και η κερδοφορία των εταιρειών παραγωγής, επιλέγονται εξαιρετικά γραφικά, συχνές εναλλαγές χρωμάτων, φωτός, σκηνών, που εντείνουν την εγρήγορση, την τηλεπαρουσία και ροή, την υποκειμενική αίσθηση δηλαδή του παίχτη ότι είναι πραγματικότητα αυτό που συμβαίνει, έτσι ώστε να ξεχάσει τον κόσμο γύρω του. Στο παιχνίδι αισθάνεται ελεύθερος γιατί εκεί δεν υπάρχουν όρια και κανόνες. Ο χρήστης έχει τη δυνατότητα να κάμψει το χώρο και το χρόνο όπως επιθυμεί, να καθοδηγήσει, να ελέγξει και να σκηνοθετήσει τον ονειρικό κόσμο που του παρουσιάζεται με τα γεμάτα χρώματα γραφικά και την καλοδουλεμένη μουσική και εκεί μπορεί να επιτύχει. Σε ορισμένες περιπτώσεις διαχωρίζει πλήρως τη θέση του από αυτή του διαδικτυακού εαυτού του και διχοτομεί τη σκέψη και τη συμπεριφορά του.

Στο διαδίκτυο ο χρήστης είναι και ταυτόχρονα δεν είναι ανώνυμος. Δεν παρουσιάζει τα πραγματικά του στοιχεία, όμως στο εικονικό περιβάλλον έχει και όνομα και φυσική υπόσταση. Στο διαδικτυακό κόσμο ο καθένας παρουσιάζει τον εαυτό του όπως επιθυμεί ή όπως επιθυμεί να τον δουν οι άλλοι. Έχοντας έτσι την ψευδαίσθηση της ελευθερίας, κτίζει μια «ρευστή – πολλαπλή ταυτότητα» χωρίς συνέπειες.

Ο τρόπος αξιοποίησης του διαδικτύου σήμερα, σε συνδυασμό με το τι φέρει ο χρήστης από πριν, σε ποιο περιβάλλον, με τι χαρακτηριστικά, διαμορφώνει μια εκρηκτική κατάσταση. Είναι συχνό, ένα άτομο που αντιμετωπίζει άγχος, κατάθλιψη, απομόνωση, μοναξιά, φόβο, έλλειψη κοινωνικών σχέσεων, ανάγκη ν’ απολαύσει καθώς δεν έχει άλλο τρόπο σε ένα περιβάλλον γενικότερης κρίσης και κατ΄ επέκταση ψυχοπιεστικό, να αναπτύσσει τάσης φυγής μέσα από την αναζήτηση ανακούφισης. Οι τάσεις αυτές συμπληρώνονται και ικανοποιούνται από τα χαρακτηριστικά του διαδικτύου, που το καθιστούν ελκυστικό για το χρήστη, όπως η ευκολία πρόσβασης, η ανωνυμία, η παραμόρφωση του πραγματικού χρόνου, η δυνατότητα έκφρασης συναισθημάτων και συμπεριφορών χωρίς ανησυχία για τις συνέπειες.

Έτσι, το διαδίκτυο από ένα μέσο που μπορεί να συνδέσει το παιδί με τον κόσμο, να ενισχύσει τη φαντασία, τη δημιουργικότητα, τη μάθηση, τελικά το απομονώνει. Η πραγματική ζωή όμως δεν κρύβεται στα views και τα likes. Βρίσκεται εκεί όπου ο άνθρωπος συμμετέχει, δρα, κοινωνικοποιείται, αναμετριέται με τις δυσκολίες, παλεύει και ονειρεύεται. Εκεί που θυμώνει όταν αδικείται και όχι όταν χάνεται η «σύνδεση». Εκεί που απολαμβάνει, βιώνοντας τις στιγμές και όχι απαθανατίζοντάς τις μόνο και μόνο για να τις κάνει δημόσια ανάρτηση. Εκεί που μοιράζεται και προσφέρει, που γίνεται κοινωνός και συμμέτοχος και όταν δεν του αρέσει η πραγματικότητα που ζει, παλεύει για να την αλλάξει.