Εισαγωγική τοποθέτηση στην εκδήλωση του παραρτήματος Αθήνας στις 22 Μαρτίου 2026
Χρήστος Σελάμης Γ. Γραμματέας του Παραρτήματος Αθήνας του ΕΣΥΝ)
Καλημέρα σας , εκ μέρους του Δ.Σ. του παραρτήματος Αθήνας του ΕΣΥΝ θα ήθελα κι εγώ με την σειρά μου να χαιρετίσω την σημερινή μας εκδήλωση. Εκδήλωση που συνδιοργανώνουμε με τις ενώσεις γονέων της Αθήνας αλλά και με τους συλλόγους αποφοίτων του ΚΕΘΕΑ και τους συλλόγους γονέων. Για μας είναι ιδιαίτερα σημαντική εκδήλωση που επιθυμούμε να ανοίξει δρόμους στην παρέμβαση μας, ώστε από καλύτερες θέσεις να συμβάλλουμε, ο καθένας μας από το δικό του μετερίζι, στην αντιμετώπιση του φαινομένου των εξαρτήσεων. Ευχόμαστε η σημερινή μας εκδήλωση να γίνει η αρχή για να ανοίξει η κουβέντα στις γειτονίες μας, η κουβέντα για την αναγκαιότητα ύπαρξης κι ενίσχυσης των στεγνών θεραπευτικών προγραμμάτων που θα ανοίξει δρόμους στην παρέμβαση μας και θα συμβάλλει στο μέλλον και σε κινηματικές διαδικασίες στις γειτονιές μας.
Είπαμε να κάνουμε την πρώτη ομιλία της σημερινής μας εκδήλωσης για να απαντήσουμε σε ερωτήματα που κρίνουμε πως αφορούν το σύνολο των εξαρτήσεων είτε αυτές αφορούν τις ουσιοεξαρτήσεις είτε αυτές αφορούν τις συμπεριφορικές εξαρτήσεις όπως τις εξαρτήσεις από το ίντερνετ και τον τζόγο.
Με τον όρο εξαρτητικές συμπεριφορές εννοούμε την πορεία χτισίματος ή την εδραίωση μιας σχέσης εξάρτησης με οτιδήποτε μπορεί να πάρει το ρόλο διαμεσολαβητή μεταξύ του ατόμου και του περιβάλλοντος του, των προσωπικών και ευρύτερων κοινωνικών του σχέσεων. Ο ρόλος της διαμεσολάβησης επιτυγχάνεται είτε άμεσα μέσω της χρήσης ψυχοτρόπων ουσιών (ναρκωτικά, αλκοόλ) που μεταβάλλουν λειτουργίες της συνείδησης (αντίληψη, προσοχή, συναίσθημα) εγκαθιστώντας στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων εκτός από ψυχολογική και σωματική εξάρτηση, είτε έμμεσα μέσω της παρατεταμένης ενασχόλησης με ένα μέσο (ίντερνετ, gaming, ΜΚΔ, τζόγος κλπ.) το οποίο φτάνει στο σημείο να υποκαθιστά χαρακτηριστικά και ανάγκες της ζωής του ατόμου.Οπότε στις συμπεριφορικές εξαρτήσεις η εξάρτηση είναι αμιγώς ψυχολογική.
Υπάρχουν αρκετά κοινά στοιχεία μεταξύ του εθισμού σε ουσίες και άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές :
Για παράδειγμα, τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι, όσο παγιώνεται η εξάρτηση, το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου ενεργοποιείται με τον ίδιο τρόπο, ανεξάρτητα από το αν η πηγή είναι χημική ή άλλη εμπειρία. Δηλαδή, ακόμα και στις συμπεριφορικές εξαρτήσεις ο εγκέφαλος αντιδρά σαν να είχε δεχτεί την επίδραση κάποιας χημικής ουσίας, με αποτέλεσμα να μειώνονται άλλες δραστηριότητες που προηγουμένως ικανοποιούσαν το άτομο.
Επίσης, κοινή είναι η αιτία επανάληψης της συμπεριφοράς που οδηγεί από την περιστασιακή στη συστηματική χρήση και τελικά στην εξάρτηση : Είναι οι θετικές προσδοκίες που δημιουργούνται στο άτομο γιατί παίρνει πίσω κάποιου είδους ανταμοιβή που αδυνατεί ή δυσκολεύεται να αποκτήσει με διαφορετικό τρόπο πχ. απομάκρυνση δυσάρεστων συναισθημάτων, αίσθηση ευφορίας ή υπεροχής, εκπλήρωσης επιτευγμάτων, ψευδαίσθηση κοινωνικοποίησης, εκτόνωση κλπ. Είναι δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο απαντά σε στρεσσογόνους παράγοντες και περιβαλλοντικά ερεθίσματα, αφού κάθε μορφή εξάρτησης λειτουργεί ως υποκατάστατο δράσης και ικανοποίησης. Με δυο λόγια θα λέγαμε πως είναι η φυγή από τον αληθινό εαυτό και την πραγματικότητα.
Τέλος, είτε μιλάμε για εξάρτηση από ουσίες είτε για άλλες μορφές εξάρτησης τελικά επηρεάζονται όλες οι πτυχές της συμπεριφοράς ενός ατόμου, οι σκέψεις, τα συναισθήματά του, η αλληλεπίδρασή του με τους άλλους. Εμφανίζεται μία ακαταμάχητη παρόρμηση επανάληψης της συμπεριφοράς, απώλεια ελέγχου και συνέχισή της παρά τις αρνητικές συνέπειες που επιφέρει. Είναι χαρακτηριστικό ότι η μέθοδος θεραπείας των συμπεριφορικών εξαρτήσεων είναι κατά βάσει ίδια με τη μέθοδο απεξάρτησης από ουσίες.
Η μελέτη πάνω στις νέες μορφές εξάρτησης αποδόμησε μια σειρά αντιεπιστημονικών επιχειρημάτων που είχαμε συνηθίσει να ακούμε τα προηγούμενα χρόνια όπως για παράδειγμα το ότι υπάρχει δήθεν διαχωρισμός των ναρκωτικών σε «μαλακά και σκληρά» ή ότι η εξάρτηση είναι ιατρικό ή ψυχολογικό πρόβλημα, ατομική επιλογή κλπ. Ανέδειξε ότι η ουσία του προβλήματος της εξάρτησης δε βρίσκεται στην πιθανότητα βιολογικής βλάβης ή ακόμα και θανάτου, αλλά στο ότι το εξαρτημένο άτομο χάνει τον ενεργό κοινωνικό του ρόλο, την ίδια τη φύση, δηλαδή, του ανθρώπου ως κοινωνικό ον, που, επιβιώνει, δρα, εξελίσσεται μόνο μέσα στις κοινωνικές του σχέσεις και μαζί με αυτές. Γιατί διαστρεβλώνεται η επαφή του με τον εαυτό του, τους γύρω του και με την πραγματικότητα, απομακρύνεται από τις πραγματικές του ανάγκες. Μπαίνουν εμπόδια στη δυνατότητα να γνωρίζει την θέση του μέσα στην κοινωνία και με βάση αυτή να δράσει συνειδητά. Παύει να είναι ελεύθερος. Τελικά αποκοινωνικοποιείται.
Η πορεία προς την εξάρτηση είναι μία κοινωνική σχέση. Μπορούμε να τη φανταστούμε σαν ένα ισόπλευρο τρίγωνο όπου στις κορυφές του βρίσκονται το κοινωνικό περιβάλλον -άμεσο και έμμεσο- (τα κοινωνικά πρότυπα, οι συνθήκες ζωής/διαβίωσης, εκπαίδευσης, οικογενειακών και φιλικών σχέσεων κλπ) η προσωπικότητα (που σε μία κοινωνικοπολιτισμική στιγμή γίνεται ευάλωτη) και η ουσία ή το μέσο εξάρτησης (με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που μπορεί να έχει τα οποία συμβάλουν στην εδραίωση της εξάρτησης (πχ. ναρκωτικές ουσίες : αντοχή, ΜΚΔ / games : εξατομίκευση εμπειρίας ώστε να γίνει πιο ελκυστική κλπ.) Για να αναπτυχθεί η εξαρτητική συμπεριφορά χρειάζεται να υπάρχουν και οι τρεις παράγοντες, από τους οποίους το κύριο στοιχείο είναι το περιβάλλον. Γιατί αυτό είναι που δίνει ή φράζει το δρόμο σε μορφωτικές ή δημιουργικές επιλογές ώστε να αναπτύσσονται ολόπλευρες, «δυνατές» προσωπικότητες. Αυτό είναι που δίνει ή στερεί τη δυνατότητα από την οικογένεια, ως ενδιάμεσο κρίκο μεταξύ κοινωνίας και ατόμου, να αφιερώνει ποιοτικό χρόνο με τα μέλη της και να απαντά στις συναισθηματικές τους ανάγκες. Το κοινωνικό περιβάλλον είναι, επίσης, αυτό που αξιοποιεί ή όχι τις εξαρτήσεις, ανοίγοντας καμιά φορά διάπλατα το δρόμο προς αυτές, δημιουργώντας και στρεβλές ανάγκες.
Πάρτε το χαρακτηριστικό παράδειγμα των ναρκωτικών. Η «κοινωνία» συντηρεί το εμπόριό τους γιατί τα κέρδη είναι ασύλληπτα, φτάνοντας μέχρι το σημείο να νομιμοποιεί ναρκωτικές ουσίες εν είδει φορολογικών εσόδων. Η κοινωνία προσφέρει και το περίβλημα ώστε κάποιος να αποκτήσει ακόμα και την περιέργεια για να δοκιμάσει. Και τι δεν έχουμε ακούσει! «Σε απελευθερώνουν, σου αυξάνουν τη δημιουργικότητα, σε διασκεδάζουν, ανακαλύπτεις καλύτερα τον εαυτό σου» και πόσα ακόμα. Δείτε τι γίνεται σήμερα με την κάνναβη, που για 9/10 εξαρτημένους ήταν το πρώτο σκαλοπάτι για να ξεκινήσουν τη χρήση. Ένα απλό googlαρισμα και εμφανίζεται παντού ως φάρμακο για πάσα νόσο, σε σημείο που ο ΟΗΕ στην τελευταία έκθεσή του ζητά από τις κυβερνήσεις να πάρουν μέτρα περιορισμού των διαφημίσεών της, ενώ δε λείπει και στη χώρα μας η αντιμετώπισή της ως «φάρμακο» για την οικονομική ανάπτυξη. Και κάπως έτσι, αργά αλλά μεθοδικά, η Αθήνα έφτασε να είναι η 5η πόλη της Ευρώπης σε χρήση κάνναβης το 2021, ενώ μέχρι πριν μια δεκαετία ήμασταν στις τελευταίες θέσεις στη χρήση ουσιών.
Ή δείτε πόση αξία προσδίδεται σήμερα στα ΜΚΔ. Στην προώθηση προϊόντων (πρότυπο του ινφλουένσερ) αλλά και ιδεών (σκάνδαλο FB) για να φτάνει στο σημείο ο ElonMask να τα αγοράζει. Με αυτή την έννοια, η έρευνα συμφωνεί ότι οι άνθρωποι δε μπορούν να εξαρτηθούν από τα πάντα, αλλά μόνο από εκείνα τα μέσα ή τις ουσίες στις οποίες οι κοινωνικές σχέσεις της κάθε εποχής έχουν με κάποιο τρόπο, έστω και συμβολικά «επενδύσει».
Θα λέγαμε λοιπόν ότι η εμπλοκή με μία εξαρτητική συμπεριφορά κουμπώνει σε μια εποχή όπου οι πραγματικές ανάγκες έχουν ήδη μπει σε αναστολή και ιδιαίτερα σε μια ηλικία, όπως αυτή της εφηβείας, που η προσωπικότητα ακόμα διαμορφώνεται, δεν είναι στέρεη. Όταν αυτή συνυπάρχει με μια κοινωνική πραγματικότητα πολλές φορές κενή νοήματος, που δεν μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο ζωής, μια πραγματικότητα που χαρακτηρίζεται από ανασφάλεια, ανισότητα, παρακολούθηση ενός απαξιωμένου και ανταγωνιστικού σχολείου που στερείται του διαπαιδαγωγητικού του ρόλου, έναν αθλητισμό και πολιτισμό υποβαθμισμένο ή ταυτισμένο με την εκτόνωση, μια οικογένεια που βάλλεται από παντού και δεν έχει πολλές φορές ούτε τις αντοχές να σταθεί στα ίδια της τα παιδιά, όταν προβάλλεται ως συνταγή επιτυχίας το δόγμα «ο θάνατός σου η ζωή μου» άρα το κλείσιμο στον εαυτό και πολλά ακόμα, διαμορφώνονται σιγά σιγά οι προϋποθέσεις ευαλωτότητας προς την ανάπτυξη προβληματικής σχέσης ή εξάρτησης.
Θα λέγαμε λοιπόν ότι εξάρτηση εκφράζει μια βαθιά κρίση που διαχέεται σε όλα τα πεδία των σημερινών κοινωνικών σχέσεων και με αυτή την έννοια είναι κοινωνικό φαινόμενο. Καθόλου τυχαία οι ανασκοπήσεις ερευνών στη χώρα μας αλλά και παγκόσμια δείχνουν ότι «υψηλού κινδύνου» εξαρτητικές συμπεριφορές απαντώνται σε χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα όπου συνήθως παρατηρούνται περισσότεροι φραγμοί στην κάλυψη αναγκών.
Επομένως : στο ερώτημα ζωή σε αναμονή ή ζωή με νόημα απαντάμε:
Ζωή με νόημα όχι στη φυγή, αλλά στον αγώνα ενάντια σε ότι ναρκοθετεί το παρόν και το μέλλον μας.
Ζωή με νόημα όχι στην απομόνωση, αλλά στο μαζί!
Ζωή με νόημα όχι στην παραίτηση αλλά στη δημιουργία.
