Ομιλία της Σοφίας Σκλαβενίτη, μέλους της Εκτελεστικής Επιτροπής του ΕΣΥΝ στην ημερίδα που διοργάνωσαν το Σωματείο Εργαζομένων στα Κέντρα Πρόληψης & ο Σύλλογος Εργαζομένων ΕΟΠΑΕ με θέμα:
«Η Πρόληψη και η Απεξάρτηση σε κρίσιμη καμπή.
Απορρύθμιση ή Χειραφέτηση;»
στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, το Σάββατο 20 Ιουνίου 2026.
Απορρύθμιση: μια διαδρομή με αφετηρία αλλά χωρίς τερματικό σταθμό
Ορμώμενοι από την ρητορική ερώτηση του τίτλου της ημερίδας, θα επιχειρήσουμε να περιγράψουμε τη διαδρομή έως τη σημερινή απορρύθμιση και το μέλλον που προδιαγράφεται αν δεν τη σταματήσουμε, στεκόμενοι στις πολιτικές που οδήγησαν μέχρι τη σημερινή διαλυτική κατάσταση και τον θεωρητικό μανδύα μέσω του οποίου αυτές προωθήθηκαν.
Όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1980 τα ναρκωτικά έδειξαν τα δόντια τους και στη χώρα μας, οι κρατικοί φορείς υποστήριζαν ότι «τα ναρκωτικά είναι ξενόφερτα και δε μπορούν να ριζώσουν στην ελληνική κοινωνία». Όχι βέβαια γιατί ήταν αφελείς. Ήταν απλώς μια πιο διπλωματική δήλωση από το «δε μας καίγεται καρφί για τις κοινωνικές ανάγκες». Μια πρώτη προσπάθεια να κρύψουν την κοινωνική φύση του φαινομένου, να αποποιηθούν τις ευθύνες τους και να αντιμετωπίσουν τους εξαρτημένους σαν άτομα χωρίς προοπτική.
Στον αντίποδα αυτών, μια συνάντηση επιστημόνων, οικογενειών εξαρτημένων και κοινωνικών φορέων, δημιούργησε την Πανελλαδική Συντονιστική Επιτροπή ενάντια στα Ναρκωτικά, που αργότερα μετονομάστηκε σε Εθνικό συμβούλιο κατά των Ναρκωτικών. Με τη δράση της όρθωσε λόγο για την τοξικοεξάρτηση, οργάνωσε κινητοποιήσεις, διεκδίκησε μέτρα, πίεσε για νομοθετικές παρεμβάσεις. Καρπός αυτής της προσπάθειας ήταν η αναγνώριση της de facto λειτουργίας της 1ης θεραπευτικής κοινότητας στην Ελλάδα: του ΚΕΘΕΑ ΙΘΑΚΗ.
Από τότε άλλαξαν πολλές κυβερνήσεις, όλων των χρωματισμών. Αυτό που δεν άλλαξε είναι η κοινή επιθυμία τους να ξεμπερδέψουν με τα στεγνά προγράμματα και την πρόληψη γιατί τους είναι κόστος (και όχι μόνο οικονομικό), να ανοίξουν το δρόμο για την ιδιωτικοποίηση της απεξάρτησης και τελικά για το νόμιμο εμπόριο ναρκωτικών, με τελικό στόχο τη διασφάλιση των κερδών και την καταστολή συνειδήσεων. Να ακολουθήσουν τις ευρωπαϊκές στρατηγικές, αυτές δηλαδή που διαχωρίζουν τη χρήση σε «προβληματική και λειτουργική», που υπαγορεύουν «συνέργεια» θεραπευτικών προγραμμάτων, νέες μορφές φαρμακοθεραπειών, που βάζουν στόχο για «καθυστέρηση έναρξης της χρήσης» αντί για τη μη χρήση, που σήμερα προτάσσουν αυξημένα μέτρα καταστολής του παράνομου εμπορίου γιατί κόβει φορολογικά έσοδα από το νόμιμο. Αυτές, που τελικά οδήγησαν στο «παντού, τα πάντα, όλοι» και σε θλιβερούς δείκτες και στη χώρα μας.
Η διαδρομή μέχρι τον ΕΟΠΑΕ αποτυπώνεται στους νόμους των προηγούμενων δεκαετιών, που παρέδωσαν κομμάτια της πρόληψης και της απεξάρτησης σε ιδιώτες και ΜΚΟ. Στα διακομματικά πορίσματα, που βάφτισαν την εξάρτηση από πολυπαραγοντικό κοινωνικό φαινόμενο σε «χρόνια, υποτροπιάζουσα, αυτοπροκαλούμενη νόσο». Στις αποφάσεις, που μετέφεραν τις μονάδες χορήγησης υποκατάστατων στα δημόσια νοσοκομεία, αποδυναμώνοντας την ψυχοκοινωνική στήριξη προς τους εξαρτημένους. Στους νόμους, που μείωσαν τις ποινές για το εμπόριο ναρκωτικών ανάλογα με το είδος της ουσίας. Σε κρατικούς προϋπολογισμούς, ακόμα και πριν την εκδήλωση της τελευταίας οικονομικής κρίσης, που πετσόκοψαν τα κονδύλια για τα θεραπευτικά προγράμματα και τα Κέντρα Πρόληψης στο όνομα των «αντοχών της οικονομίας».
Στους απανωτούς νόμους, που με πρόσχημα χρηστικές ή ευεργετικές ιδιότητες στο φυτό της κάνναβης έφτασαν μέχρι το σημείο να βαφτίζουν την κοινή φούντα φάρμακο. Στην στήριξη που για χρόνια πρώην ή μετέπειτα κυβερνήσεις, έδιναν στα “Legalize it”. Στους νόμους, που για να διατηρηθεί η αίγλη της τουριστικής πρωτεύουσας «μάντρωσαν» ό, τι χαλάει τη βιτρίνα μέσα σε χώρους «υγιούς», όπως λένε, χρήσης, αδιαφορώντας για τον κοινωνικό θάνατο που πρώτα απ’ όλα επιφέρει η εξάρτηση. Στην ΠΝΠ για το ΚΕΘΕΑ. Στην ψήφιση κάθε αντεργατικού νόμου που στερεί θεμελιώδη δικαιώματα και από τους εργαζόμενους των δομών πρόληψης και απεξάρτησης, χώρους όπου η συνέχεια και η σταθερότητα είναι θεμέλιοι λίθοι για το έργο που καλούνται να επιτελέσουν.
Για να υλοποιηθούν βέβαια τα παραπάνω ήταν απαραίτητη και μια επιχείρηση ιδεολογικής χειραγώγησης και αντιστροφής της επιστημονικής πραγματικότητας που σταδιακά κλιμακωνόταν. Η αρχική προπαγάνδα περί «μαλακών και σκληρών» ναρκωτικών μετατράπηκε σιγά σιγά σε «χρήση χαμηλού και υψηλού κινδύνου», φτάνοντας σήμερα στην «λειτουργική χρήση» κάθε ουσίας. Ο μύθος περί «ακίνδυνου βοτανιού» έγινε «θεραπευτικές και κυρίως επενδυτικές ιδιότητες της κάνναβης». Ο κάποτε ευρέως χρησιμοποιούμενος όρος «περιστασιακή» ή «συστηματική» χρήση, που υποδήλωνε τον κίνδυνο μετάβασης στην εξάρτηση μετατράπηκε σε «ψυχαγωγική χρήση» ή «χρήση για ενίσχυση της απόδοσης», δίνοντας έμφαση στο κίνητρο και μετατοπίζοντας την ευθύνη αποκλειστικά στην προσωπικότητα.
Τα υποκατάστατα από απλό εργαλείο έγιναν «ολοκληρωμένα προγράμματα θεραπείας», με την έρευνα να προσανατολίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην αναζήτηση υποκαταστάτων και για άλλες ναρκωτικές ουσίες όπως η κοκαΐνη. Μια κατεύθυνση, που έχει οδηγήσει σήμερα στο σημείο ουσίες όπως τα ψυχεδελικά να παρουσιάζονται ως θεραπεία ψυχικών διαταραχών αλλά και της ίδιας της εξάρτησης. Ο κάποτε αναφερόμενος ως «πατροναρισμός των στεγνών προγραμμάτων», η δήθεν «τιμωρία του χρήστη» λόγω της απαγόρευσης των ναρκωτικών, μετατράπηκε σήμερα στο «δικαίωμα αυτοδιάθεσης του σώματος» και στην ουσιαστική νομιμοποίηση των τυπικά παράνομων ναρκωτικών μέσα στους Χώρους Εποπτευόμενης Χρήσης.
Παρόμοια πορεία μπορούμε να δούμε και στο πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν οι συμπεριφορικές εξαρτήσεις. Το ότι για παράδειγμα φτάσαμε από το «παίξτε υπεύθυνα» στο να μην υπάρχει αγώνας ποδοσφαίρου χωρίς χορηγό στοιχηματική εταιρεία, με τα έσοδα του τζόγου μάλιστα να αποτελούν την κρατική χρηματοδότηση του ερασιτεχνικού αθλητισμού. Ή την εξέλιξη από το «βρες παλιούς συμμαθητές» των πρώτων Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης να βρισκόμαστε σήμερα στην αγοραπωλησία του ίδιου του ατόμου. Κοινή ομπρέλα όλων των παραπάνω είναι η μονοσήμαντη βιολογική θεώρηση της εξάρτησης και η αντικοινωνική θεωρία του ατομικού δικαιωματισμού.
Αυτό που κρύβουν όλες αυτές οι αντιδραστικές θεωρίες και πολιτικές είναι ότι ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον, βρίσκει την ουσία του μόνο μέσα στο σύνολο των κοινωνικών του σχέσεων, από τις οποίες δε μπορεί να αποκοπεί ούτε υλικά ούτε φαντασιακά. Ότι η όποια ατομική συμπεριφορά είναι αντανάκλαση του κοινωνικού-οικονομικού-πολιτικού-πολιτισμικού πλαισίου μέσα στο οποίο αυτή καλλιεργείται.
Αυτό το πλαίσιο εμείς θα το περιγράψουμε χρησιμοποιώντας τη λέξη «έλλειμμα». Έλλειμμα στην κάλυψη προσωπικών, διαπροσωπικών, κοινωνικών αναγκών. Έλλειμμα στην αίσθηση του «ανήκειν», στην ενεργό εμπλοκή. Έλλειμμα σε ασφαλείς βάσεις στο παρόν, στη δυνατότητα στοχοθεσίας για το μέλλον. Έλλειμμα στην πραγματικά ελεύθερη ανάπτυξη επιθυμιών, ικανοτήτων, προσωπικοτήτων, συλλογικών συμπεριφορών.
Από την άλλη όμως η κοινωνική συγκυρία χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα και από τη λέξη «προσφορά». Προσφορά βίας, κινδύνων, ανασφάλειας, αποκλεισμών, πολέμων, φτώχειας, παραπληροφόρησης, ομογενοποιημένης εκτόνωσης. Προσφορά ή καλύτερα υπερπροσφορά ατομικών ευκαιριακών λύσεων πάσης φύσεως, πάντα όμως με τη μορφή εμπορευμάτων, δηλαδή με υπό όρους παροχή και διαμέσου της ανταλλαγής, που από τη φύση της, αφήνει πίσω κάτι άλλο κενό. Η ουσία, ή το μέσο εξάρτησης, έρχονται λοιπόν ως εμπορεύματα, να υποταχθούν και αυτά στο νόμο της «προσφοράς και της ζήτησης» που ρυθμίζει τελικά παντού, τα πάντα, με μια ιδιότυπη βία.
Δυστυχώς αυτή η διαδρομή δεν έχει τέλος, πολύ απλά γιατί δεν έχει τέλος το κυνήγι του κέρδους. Στην εποχή της «κουλτούρας των φερέτρων», των αδέσποτων drones, της στήριξης γενοκτονιών ή μόνο των «νόμιμων» στρατιωτικών επεμβάσεων, η αύξηση των εξαρτήσεων δεν είναι απλά συνέπεια αλλά και προϋπόθεση ώστε να υλοποιούνται αυτά τα εγκληματικά σχέδια. Η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων. Δεν είναι τυχαία η συγκυρία στην οποία η σημερινή κυβέρνηση αποφάσισε να δώσει συντριπτικό χτύπημα στην πρόληψη και την στεγνή θεραπεία μέσω του ΕΟΠΑΕ, θέλοντας να χτυπήσει όσα αυτές πρεσβεύουν: τη δυνατότητα να βλέπουμε την πραγματικότητα κατάματα και να την αναδιαμορφώνουμε συλλογικά. Την αλήθεια ότι τα πράγματα δε μένουν στάσιμα, αλλάζουν.
Για την αντίσταση λοιπόν, στο ρόλο κοινωνικής ενσωμάτωσης που ξεκάθαρα επιφυλάσσουν για τους εργαζόμενους του πεδίου, η πορεία προς τη χειραφέτηση απαιτεί συνάντηση με το ευρύτερο εργατικό-λαϊκό κίνημα, σε έναν αγώνα που θα στοχεύει στις αιτίες που γεννούν και αναπαράγουν το πρόβλημα της εξάρτησης, δηλαδή στον αγώνα για την κάλυψη των σύγχρονων αναγκών μας.
